Nieuwskanaal voor: Soft Matter

Chemisch bioloog Hermen Overkleeft ontvangt Spinozapremie

Tue, 30 Jun 2026 13:00:39 +0200

Hermen Overkleeft (KNCV Gouden Medaille Winnaar 2008) ontwikkelt innovatieve methodes om ziekteprocessen te bestuderen. Dit levert niet alleen kennis op over het menselijk lichaam, maar maakt ook de ontwikkeling van nieuwe medicijnen mogelijk. De hoogleraar Bio-organische chemie ontvangt hiervoor de Spinozapremie: de belangrijkste wetenschapsprijs van Nederland.

Overkleeft wordt wereldwijd beschouwd als een van de grondleggers van de chemische biologie. Dit vakgebied ontwerpt moleculen om biologische processen te bestuderen, begrijpen en beïnvloeden. De hoogleraar illustreert dit als volgt: een cel kan je zien als een fabriek met een lopende band waarin verschillende machines samenwerken om bijvoorbeeld eiwitten, vetten en kopieën van DNA te maken. In zo’n fabriek gaat wel eens wat mis. Als een van de machines niet goed werkt, heeft dat gevolgen voor de rest van de lopende band. Er ontstaan onvolledige producten of zelfs giftige stoffen. In het menselijk lichaam kan dat leiden tot ziekte.

‘Wij kunnen heel specifiek kijken wat elk radertje in die fabriek doet’, legt Overkleeft uit. ‘Dat doen we door in het lab moleculen te maken die lijken op moleculen in een cel, bijvoorbeeld suikers. Door daar een lampje aan te koppelen, kunnen we ze volgen en zien welke interacties ze met zo’n machine van de lopende band, een enzym, aangaan. Op die manier proberen wij processen in het lichaam te begrijpen en te beïnvloeden. Het is fundamenteel onderzoek dat zich uiteindelijk naar medicijnen kan vertalen voor onder andere stofwisselingsziektes, bepaalde vormen van kanker en het griepvirus.’

Medicijnontwikkeling

Tientallen jaren onderzoek hebben inmiddels geleid tot drie biotechnologiebedrijven waarvan Overkleeft medeoprichter is. Deze bedrijven richten zich onder andere op potentiële kankertherapieën en een medicijn voor een aantal stofwisselingsziektes. Bij deze laatste aandoeningen kan het lichaam bepaalde suikerderivaten niet goed afbreken. Hierdoor hopen stoffen zich op en dat leidt tot schade in de hersenen en aan het zenuwstelsel. Bij stofwisselingsziektes werkt een deel van de lopende band goed, maar kan een van de machines het tempo niet bijbenen. Daardoor ontstaan een hoop onvolledige producten die zich opstapelen. Er ontstaat als het ware een afvalberg, die te groot is voor het recyclingproces.

Je zou de slecht werkende machine (een enzym) kunnen vervangen door een goed functionerende variant. Maar die eiwitten zijn vaak zo groot dat ze de hersenen niet in kunnen en daardoor niet elke ziekte even goed verhelpen. Daarom bedacht Overkleeft met zijn team iets anders. ‘We zorgen ervoor dat de rest van de fabriek zich aanpast aan de langzamere machine door een molecuul toe te voegen dat het proces afremt. Er worden dan minder producten gemaakt, maar daar kan je prima mee leven. Daarnaast kunnen we ook stappen in het proces blokkeren die leiden tot de vorming van giftige stoffen.’ Deze aanpak wordt inmiddels door het bedrijf Azafaros getest in een vergevorderde fase van klinisch onderzoek waarin patiënten behandeld worden.

Moleculenbibliotheek

De moleculen die Overkleeft en zijn collega’s maken, stellen ze ook beschikbaar voor andere wetenschappers via een soort moleculenbibliotheek. ‘Ik dacht, ik kan wel de data beschikbaar maken, maar dan moeten andere onderzoekers de moleculen nog zelf gaan maken. Dat kost veel tijd. Op deze manier versnellen we onderzoek wereldwijd en het levert regelmatig mooie samenwerkingen op.’

Vrijheid door winnen van prijs

De ontvanger van de Spinozapremie, uitgereikt door NWO, krijgt 1,5 miljoen euro om naar eigen inzicht te besteden aan wetenschappelijk onderzoek en aanverwante activiteiten. Het geeft Overkleeft veel vrijheid. Hij heeft al een paar ideeën over hoe hij het geld gaat besteden. ‘Ik ben er heel blij mee, het is een supermooie prijs om te krijgen. Ik kan een aantal promovendi aannemen. En ik wil onderzoeken of we moleculen kunnen ontwikkelen die helpen om planten en bomen op een duurzame manier af te breken. De biotechnologie zit daar echt op te wachten, omdat je dan op een duurzamere manier biobrandstof kunt maken. Maar als eerste wil ik graag met collega’s binnen het Leids instituut voor chemisch onderzoek overleggen wat we gaan doen. Ik beschouw de Spinozapremie namelijk echt als een teamprijs.’

^{Bron: Universiteit Leiden}

Oproep KNCV Van Arkelprijs 2024+2025

Fri, 27 Feb 2026 13:13:51 +0100

Het bestuur van de sectie Soft Matter nodigt KNCV-leden uit om nominaties in te zenden voor de KNCV Van Arkelprijs, voor wetenschappelijk werk dat is voltooid in kalenderjaren 2024 en 2025.

Deadline: vrijdag 1 mei 2026, voor 9.00 uur.

Vorm: De voordracht dient vergezeld te zijn van (1) een korte (ca. een halve A4) schriftelijke uiteenzetting van de argumenten waarom betrokkene in aanmerking komt voor de prijs, (2) een cv van de kandidaat en (3) een elektronische kopie van het werk. De voordracht dient te worden gestuurd naar het volgende mailadres (bestanden >10 MB graag via WeTransfer of vergelijkbaar):

Mailadres: arkelprijs@kncv.nl

Prijsreglement: Het reglement van de KNCV Van Arkelprijs staat op de volgende website (there is also an English version): https://nsa.kncv.nl/kncv-van-arkelprijs/reglement-kncv-van-arkelprijs

Van Arkelprijs
Sinds 1990 reikt de sectie iedere twee jaar de Van Arkelprijs uit aan een jonge chemicus die hoogstaand wetenschappelijk onderzoek op het gebied van de Anorganische en Fysische Chemie heeft verricht. De prijs bestaat uit een oorkonde en een geldbedrag van € 2500,-. De prijs is bedoeld voor de auteur van het beste proefschrift of van andere wetenschappelijke publicaties (bijvoorbeeld bewerkt binnen een industriële context) van vergelijkbaar belang als een proefschrift, verdedigd of uitgebracht binnen een tijdvak van 2 jaar, in dit geval in 2024 en 2025.

Anton Eduard van Arkel
De prijs is vernoemd naar Anton Eduard van Arkel (1893-1976), hoogleraar in de Anorganische en Fysische Chemie te Leiden (1934-1964). Zijn onderzoek was erop gericht om een brug te slaan tussen de fysica en chemie van moleculen en kristallen. Zijn aanpak ging uit van een destijds revolutionaire elektrostatische benadering van de bindingen in anorganische kristallen en de dipolaire wisselwerkingen tussen moleculen. Zo droeg hij bij aan een systematische ordening van allerlei anorganische verbindingen en aan het begrijpen van hun fysische eigenschappen, waaronder oplosbaarheid, stabiliteit en dampdruk.

Toiletfilter vangt medicijnresten

Wed, 10 Dec 2025 12:00:00 +0100

Via een filter in de wc wil Mattijs Maris van start-up Zereau medicijnen en gerelateerde belangrijke grondstoffen uit het water filteren.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.

Inzicht in plastic mix met warmte metingen op grote schaal

Wed, 26 Nov 2025 12:00:00 +0100

Jeroen Glansdorp ontwikkelt een scantechnologie om te bepalen welke soorten er in gemengd afvalplastic zit, zodat je beter kunt recyclen.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.

Bouwsteen FDCA uit suikers voor biobased plastic

Wed, 29 Oct 2025 12:00:00 +0100

Marc Lankveld legt uit hoe start-up Tasseikan een belangrijke bouwsteen maakt voor PEF, het biobased plastic dat PET kan vervangen.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.

Glow-in-the-dark SOA testen

Tue, 21 Oct 2025 10:34:06 +0200

Yosta de Stigter werkt aan een snelle, lichtgevende SOA-test.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.