Nieuwskanaal voor: Soft Matter

Chemisch bioloog Hermen Overkleeft ontvangt Spinozapremie

Tue, 30 Jun 2026 13:00:39 +0200

Hermen Overkleeft (KNCV Gouden Medaille Winnaar 2008) ontwikkelt innovatieve methodes om ziekteprocessen te bestuderen. Dit levert niet alleen kennis op over het menselijk lichaam, maar maakt ook de ontwikkeling van nieuwe medicijnen mogelijk. De hoogleraar Bio-organische chemie ontvangt hiervoor de Spinozapremie: de belangrijkste wetenschapsprijs van Nederland.

Overkleeft wordt wereldwijd beschouwd als een van de grondleggers van de chemische biologie. Dit vakgebied ontwerpt moleculen om biologische processen te bestuderen, begrijpen en beïnvloeden. De hoogleraar illustreert dit als volgt: een cel kan je zien als een fabriek met een lopende band waarin verschillende machines samenwerken om bijvoorbeeld eiwitten, vetten en kopieën van DNA te maken. In zo’n fabriek gaat wel eens wat mis. Als een van de machines niet goed werkt, heeft dat gevolgen voor de rest van de lopende band. Er ontstaan onvolledige producten of zelfs giftige stoffen. In het menselijk lichaam kan dat leiden tot ziekte.

‘Wij kunnen heel specifiek kijken wat elk radertje in die fabriek doet’, legt Overkleeft uit. ‘Dat doen we door in het lab moleculen te maken die lijken op moleculen in een cel, bijvoorbeeld suikers. Door daar een lampje aan te koppelen, kunnen we ze volgen en zien welke interacties ze met zo’n machine van de lopende band, een enzym, aangaan. Op die manier proberen wij processen in het lichaam te begrijpen en te beïnvloeden. Het is fundamenteel onderzoek dat zich uiteindelijk naar medicijnen kan vertalen voor onder andere stofwisselingsziektes, bepaalde vormen van kanker en het griepvirus.’

Medicijnontwikkeling

Tientallen jaren onderzoek hebben inmiddels geleid tot drie biotechnologiebedrijven waarvan Overkleeft medeoprichter is. Deze bedrijven richten zich onder andere op potentiële kankertherapieën en een medicijn voor een aantal stofwisselingsziektes. Bij deze laatste aandoeningen kan het lichaam bepaalde suikerderivaten niet goed afbreken. Hierdoor hopen stoffen zich op en dat leidt tot schade in de hersenen en aan het zenuwstelsel. Bij stofwisselingsziektes werkt een deel van de lopende band goed, maar kan een van de machines het tempo niet bijbenen. Daardoor ontstaan een hoop onvolledige producten die zich opstapelen. Er ontstaat als het ware een afvalberg, die te groot is voor het recyclingproces.

Je zou de slecht werkende machine (een enzym) kunnen vervangen door een goed functionerende variant. Maar die eiwitten zijn vaak zo groot dat ze de hersenen niet in kunnen en daardoor niet elke ziekte even goed verhelpen. Daarom bedacht Overkleeft met zijn team iets anders. ‘We zorgen ervoor dat de rest van de fabriek zich aanpast aan de langzamere machine door een molecuul toe te voegen dat het proces afremt. Er worden dan minder producten gemaakt, maar daar kan je prima mee leven. Daarnaast kunnen we ook stappen in het proces blokkeren die leiden tot de vorming van giftige stoffen.’ Deze aanpak wordt inmiddels door het bedrijf Azafaros getest in een vergevorderde fase van klinisch onderzoek waarin patiënten behandeld worden.

Moleculenbibliotheek

De moleculen die Overkleeft en zijn collega’s maken, stellen ze ook beschikbaar voor andere wetenschappers via een soort moleculenbibliotheek. ‘Ik dacht, ik kan wel de data beschikbaar maken, maar dan moeten andere onderzoekers de moleculen nog zelf gaan maken. Dat kost veel tijd. Op deze manier versnellen we onderzoek wereldwijd en het levert regelmatig mooie samenwerkingen op.’

Vrijheid door winnen van prijs

De ontvanger van de Spinozapremie, uitgereikt door NWO, krijgt 1,5 miljoen euro om naar eigen inzicht te besteden aan wetenschappelijk onderzoek en aanverwante activiteiten. Het geeft Overkleeft veel vrijheid. Hij heeft al een paar ideeën over hoe hij het geld gaat besteden. ‘Ik ben er heel blij mee, het is een supermooie prijs om te krijgen. Ik kan een aantal promovendi aannemen. En ik wil onderzoeken of we moleculen kunnen ontwikkelen die helpen om planten en bomen op een duurzame manier af te breken. De biotechnologie zit daar echt op te wachten, omdat je dan op een duurzamere manier biobrandstof kunt maken. Maar als eerste wil ik graag met collega’s binnen het Leids instituut voor chemisch onderzoek overleggen wat we gaan doen. Ik beschouw de Spinozapremie namelijk echt als een teamprijs.’

^{Bron: Universiteit Leiden}

Oproep KNCV Van Arkelprijs 2024+2025

Fri, 27 Feb 2026 13:13:51 +0100

Het bestuur van de sectie Soft Matter nodigt KNCV-leden uit om nominaties in te zenden voor de KNCV Van Arkelprijs, voor wetenschappelijk werk dat is voltooid in kalenderjaren 2024 en 2025.

Deadline: vrijdag 1 mei 2026, voor 9.00 uur.

Vorm: De voordracht dient vergezeld te zijn van (1) een korte (ca. een halve A4) schriftelijke uiteenzetting van de argumenten waarom betrokkene in aanmerking komt voor de prijs, (2) een cv van de kandidaat en (3) een elektronische kopie van het werk. De voordracht dient te worden gestuurd naar het volgende mailadres (bestanden >10 MB graag via WeTransfer of vergelijkbaar):

Mailadres: arkelprijs@kncv.nl

Prijsreglement: Het reglement van de KNCV Van Arkelprijs staat op de volgende website (there is also an English version): https://nsa.kncv.nl/kncv-van-arkelprijs/reglement-kncv-van-arkelprijs

Van Arkelprijs
Sinds 1990 reikt de sectie iedere twee jaar de Van Arkelprijs uit aan een jonge chemicus die hoogstaand wetenschappelijk onderzoek op het gebied van de Anorganische en Fysische Chemie heeft verricht. De prijs bestaat uit een oorkonde en een geldbedrag van € 2500,-. De prijs is bedoeld voor de auteur van het beste proefschrift of van andere wetenschappelijke publicaties (bijvoorbeeld bewerkt binnen een industriële context) van vergelijkbaar belang als een proefschrift, verdedigd of uitgebracht binnen een tijdvak van 2 jaar, in dit geval in 2024 en 2025.

Anton Eduard van Arkel
De prijs is vernoemd naar Anton Eduard van Arkel (1893-1976), hoogleraar in de Anorganische en Fysische Chemie te Leiden (1934-1964). Zijn onderzoek was erop gericht om een brug te slaan tussen de fysica en chemie van moleculen en kristallen. Zijn aanpak ging uit van een destijds revolutionaire elektrostatische benadering van de bindingen in anorganische kristallen en de dipolaire wisselwerkingen tussen moleculen. Zo droeg hij bij aan een systematische ordening van allerlei anorganische verbindingen en aan het begrijpen van hun fysische eigenschappen, waaronder oplosbaarheid, stabiliteit en dampdruk.

Toiletfilter vangt medicijnresten

Wed, 10 Dec 2025 12:00:00 +0100

Via een filter in de wc wil Mattijs Maris van start-up Zereau medicijnen en gerelateerde belangrijke grondstoffen uit het water filteren.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.

Inzicht in plastic mix met warmte metingen op grote schaal

Wed, 26 Nov 2025 12:00:00 +0100

Jeroen Glansdorp ontwikkelt een scantechnologie om te bepalen welke soorten er in gemengd afvalplastic zit, zodat je beter kunt recyclen.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.

Bouwsteen FDCA uit suikers voor biobased plastic

Wed, 29 Oct 2025 12:00:00 +0100

Marc Lankveld legt uit hoe start-up Tasseikan een belangrijke bouwsteen maakt voor PEF, het biobased plastic dat PET kan vervangen.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.

Glow-in-the-dark SOA testen

Tue, 21 Oct 2025 10:34:06 +0200

Yosta de Stigter werkt aan een snelle, lichtgevende SOA-test.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.

Nobelprijs voor de ontwikkeling van metal organic frameworks

Thu, 09 Oct 2025 08:24:46 +0200

‘Zeer verdiend’ en ‘Was een kwestie van tijd’. Dat is kort samengevat de reactie vanuit de MOF-gemeenschap op de vandaag toegekende Nobelprijs aan Susumu Kitagawa, Richard Robson en Omar Yaghi voor de ontwikkeling van metal organic frameworks. ’Dankzij Kitagawa en Yaghi verveel ik me geen moment.’

‘Dit is een keuze die het MOF-veld eer aandoet’, zegt Freek Kapteijn, emeritus hoogleraar Catalysis Engineering aan de TU Delft. ‘Robson legde de basis, Kitagawa breidde die uit en gaf fundamentele onderbouwing, en Yaghi exploreerde de toepassingen. Het resultaat is een geheel nieuw veld waarin je met organische en anorganische bouwstenen een oneindige variatie aan materialen kunt maken voor een breed scala aan toepassingen.’

Kapteijns reactie wordt beaamd door alle chemici die C2W | Mens & Molecule vanmiddag sprak. ‘Het is een geweldige dag voor de MOF-gemeenschap’, zegt Stefania Grecea, associate professor aan het HIMS/Universiteit van Amsterdam. ‘Ik ben persoonlijk niet verbaasd dat Yaghi de prijs krijgt, dat was een kwestie van tijd.’ En het vraagt nou eenmaal tijd om voordat je de impact van wetenschappelijke ontdekking op waarde kunt schatten, aldus Grecea. ‘MOFs zijn er al decennia, maar een nieuw veld heeft tijd nodig om zich te ontwikkelen en om te rijpen, voordat we de bijdrage aan het beantwoorden van fundamentele vragen gaan zien en gaan begrijpen waar de mogelijkheden voor toepassingen zijn.’

‘MOFs zijn er al decennia, maar een nieuw veld heeft tijd nodig om zich te ontwikkelen en om te rijpen’

^{Stefania Grecea, HIMS/UvA}

Ze wijst op Yaghi’s bijdrage in het plaveien van de weg naar die toepassingen. ‘Yaghi demonstreerde op labschaal de toepassing van MOFs in het opslaan en scheiden van gassen. Maar om labschaal naar praktijk te gaan en te zien hoe deze materialen zich onder realistische condities gedragen, was nog een belangrijke stap nodig, het opschalen. Dat bleek ook een lang traject.’ Dat de erkenning nu komt, is volgens Grecea eigenlijk wel opportuun. ‘Het komt op het goede moment, want MOFs hebben laten zien dat ze een essentiële rol spelen in het adresseren van de uitdagingen op het gebied van klimaat, vervuiling en energie. Denk aan het afvangen en opslaan van CO₂ of het verwijderen van toxische gassen uit de atmosfeer en vervuilingen uit water.’

Grecea’s collega, assistant professor Amanda Garcia (HIMS/UvA), was heel blij met de inhoudelijke presentatie van de Nobelprijs. ‘Ik vond het fijn om te horen dat carbon capture tijdens de uitzending genoemd werd, daar werk ik namelijk zelf ook aan. Dat de Nobelprijs naar dit vakgebied is gegaan is fantastisch. Het is een belangrijke erkenning, omdat dit type materiaal heel belangrijk gaat zijn binnen de chemie.’ Dat ze zelf niet direct aan MOF’s werkt, mag de pret niet drukken. ‘Veel van mijn collega’s bij HIMS, waaronder Stefania Grecea en Sonja Pullen werken hier wel aan, dus ik ben heel excited voor hen.’

’Een terechte Nobelprijs voor de terechte laureaten, fijn om die erkenning voor het veld te zien’

^{Rob Ameloot, KU Leuven}

Rob Ameloot, hoogleraar aan de KU Leuven, noemt ook de gunstige timing. ‘In deze tijd beginnen de toepassingen van MOF’s ook echt te komen. Bijvoorbeeld het afvangen van CO₂, waar ik zelf ook aan werk. BASF is namelijk bezig met een opschaalfabriek voor deze materialen en wij ontwikkelen de metingen om de opname van die materialen onder realistische condities te doen. Toevallig hebben wij vorige week nog een paper in Nature Communications gepubliceerd over chemische sensoren, dat raakt ook aan MOF’s om heel selectief moleculen te meten.’ Het Nobel-nieuws kwam voor hem niet onverwacht. ‘Het zat er al een tijdje aan te komen. En het is een terechte Nobelprijs, fijn om die erkenning voor het veld te zien. Ook zijn het de terechte laureaten, niemand gaat ter discussie stellen dat zij de nog levende grondleggers zijn.’

‘Je kunt geen chemisch tijdschrift openslaan, of je komt een MOF paper tegen’

^{Berend Smit, EFPL}

In dat verband komt in meerdere gesprekken de naam Gérard Férey naar voren, die in 2017 overleed. ‘Samen met Kitagawa en Yaghi, zag Férey de mogelijkheden van MOF’s en samen hebben zij het veld ontsloten’, zegt Berend Smit, hoogleraar aan EFPL in Lausanne. En sindsdien is het echt gaan vliegen. ‘Je kunt geen chemisch tijdschrift openslaan, of je komt een MOF paper tegen. Iedere dag worden er twee nieuwe MOFs gemaakt en dat al jarenlang. Het is zo’n groot veld en ook zo’n leuk veld om in te werken, er zijn oneindig veel mogelijkheden om nieuwe materialen te maken. En met de komst van AI en computationele methoden neemt dat alleen nog maar toe. Dankzij Kitagawa en Yaghi verveel ik me geen moment.’

^{Bron: C2W}

Wanneer de hersenen zichzelf vergeten

Thu, 09 Oct 2025 11:20:30 +0200

Ioana Ilie probeert grip te krijgen op ziektes als dementie door gerelateerde eiwitten te bestuderen met computersimulaties en AI.

Meer Eye-openers zien? Klik hier.